Als de advent begint en de dagen korter worden, klinkt er in de boerderijen en langs de wegen van Twente een geluid dat diep en donker door het landschap trekt: de midwinterhoorn. Het is een traditie die in Twente nog volop leeft, ook in het gebied rondom Ootmarsum. Wie in december in Twente is, en dit geluid voor het eerst hoort in de avondschemering, vergeet het niet meer.
Wat is de midwinterhoorn
De midwinterhoorn is een primitief blaasinstrument, gemaakt van hout, meestal els, berk of wilg, met een los mondstuk (de hap) van vlierhout. Het instrument is ongeveer 1,2 tot 1,5 meter lang, licht gebogen en heeft geen toonopeningen of kleppen. De muzikant blaast via zijn lippen en de spanning van de mondholte de toon, vergelijkbaar met een alphoorn maar droger en ruwer van klank. Het resultaat is een diepe, wijdreikende toon die bij windstilte over grote afstand te horen is.
Bij een 'natte' hoorn hangen de twee uitgeholde helften voor gebruik in het water, bijvoorbeeld in de put. Het hout zwelt dan op en de naden sluiten luchtdicht. Bij een 'droge' hoorn zijn de helften aan elkaar gelijmd.
De oorsprong van de traditie
De exacte oorsprong van het midwinterhoornblazen is niet precies te dateren. Over de ouderdom bestaat geen overeenstemming: de oudste Nederlandse beschrijving is een brief uit 1814, en sommigen zien er een veel oudere gewoonte in die mogelijk teruggaat tot voor de kerstening. De functie was oorspronkelijk waarschijnlijk praktisch: communicatie over afstand, signalering tussen boerderijen, het bijeenroepen van mensen. Later, of misschien al vroeg, versmolten de praktische en rituele functies. Het blazen in de adventstijd, boven een waterput of over een beek, zou demonen op afstand houden en de komende lente aankondigen. Christelijke en pre-christelijke betekenislagen liggen hier over elkaar.
In de twintigste eeuw raakte de traditie bijna verloren. De modernisering van het boerenleven, de afname van het agrarisch gemeenschapsleven en de komst van moderne communicatiemiddelen maakten de hoorn overbodig als signaalinstrument. Maar op 18 december 1949 werd er in Twente voor het eerst georganiseerd geblazen, en in 1953 volgde een eerste wedstrijd. Daarmee werd het verval gestuit. Tegenwoordig blazen ook veel jongeren mee en geven muziekscholen cursussen.
De seizoensperiode
De midwinterhoorn klinkt van de eerste zondag van de advent, eind november of begin december, tot en met Driekoningen op 6 januari. Die periode beslaat dus ruim vijf weken. Buiten die periode wordt er niet geblazen, althans niet in de traditionele context. Die beperking is geen willekeur: het maakt de traditie exclusief voor die weken, en daarmee bijzonder. De eerste keer dat je de hoorn hoort op een vroege decemberavond heeft een kracht die het hele jaar ontbreekt.
Het blazen gebeurt bij voorkeur buiten, en liefst in de schemering of 's avonds. De lage toon draagt het beste in koude, vochtige lucht. Op heldere vorstdagen klinkt de hoorn anders dan op milde, nevelige avonden, de akoestiek van het Twentse landschap varieert met het weer, en de blasers weten dat. Sommigen blazen bij hun boerderij, anderen trekken naar een specifieke plek in het landschap waar het geluid mooi terugkaatst of ver draagt.
Competities en evenementen
In de adventstijd worden in Twente wedstrijden, wandelingen en demonstraties georganiseerd, zoals de Grote Twentse Midwinterhoornwandeling met start in Rossum. De basis van het blazen is de 'oale roop': een aantal rustig geblazen natuurtonen. De blazer begint en eindigt met twee tonen, zodat andere blazers in de buurt weten dat hij klaar is en kunnen antwoorden. Sommige buurtschappen hebben een eigen melodie.
Naast de wedstrijden klinkt de hoorn ook bij andere winterse activiteiten, zoals wandelingen, kerkdiensten en kerstmarkten. Kijk voor de agenda van het lopende seizoen bij Visit Ootmarsum-Dinkelland of op midwinterhoornblazentwenthe.nl.
Zelf leren blazen
Cursussen midwinterhoornblazen worden onder meer door muziekscholen gegeven. Het instrument is technisch niet onleerbaar, maar het produceren van een volle, gelijkmatige toon kost tijd en oefening. De hoorns worden door ambachtslieden en liefhebbers met de hand gemaakt. Een nieuwe natte hoorn moet eerst in het water hangen voor hij goed klinkt.
Het midwinterhoornblazen is geen folkloristische show voor toeristen, maar een levende traditie die wordt gedragen door mensen die er echt in geloven. Dat merk je. De blasers die je ontmoet bij een competitie of een open avond in december zijn niet in kostuum gestoken voor de foto, het zijn boeren, ambachtslieden, leraren, mensen van alle leeftijden die dit doen omdat het bij hun streek hoort. Die authenticiteit is precies wat de traditie zo krachtig maakt. En Ootmarsum is de plek om het te horen.
